1
Batman Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Batman, Türkiye
Abstract
Tek Parti sürecinin ideolojisi Kemalizm ve ulus toplumu oluşturmada lokomotif vazifesi gören milliyetçilik arasında korporatist bir bağlantı vardı. Aslında toplumu yeniden dizayn etmenin şifreleri bahse konu bağlantıda gizli bulunmaktaydı. Cumhuriyet kadroları, önce siyasi ve hukuksal reformları gerçekleştirdi. Doğrudan gündelik yaşamı ilgilendiren devrimler ise, kamuoyu hazır hale geldikten sonra peyderpey pratiğe döküldü. Ancak sosyal devrimler Türk milletinin inançlarına olan bağlılığı, bazı çevrelerin çıkarlarını her şeyin önünde tutması, o yıllarda iletişim araçlarının kısıtlılığı ve yaşam tarzını değiştirmede karşılaşılan güçlükler nedeniyle çarçabuk yerine getirilemedi. Toplumsal ihtilalin yapılış sırası güncel siyasi atmosfer, dünya konjonktürü, devrimler arasındaki bağlantılar ve Atatürk’ün öngörülerine bağlı kalınarak gerçekleştirilmiştir. İnsanların dış görüntüleri ile beyin ve ruhlarının terbiye edilmesi arasındaki ilinti hesaba katılarak eğitim devrimlerine öncelik verildi. Modern ve milli değerler ekseninde yeni vatandaş imgesi meydana getirmek için birçok kurum açıldı. Böylece medrese ve türbeler gibi kapatılan yerlerin “içtimai” boşluğu doldurulmaya çalışıldı. Toplumda yaşanan hızlı değişim, Türk Devriminin hayatın her alanına şekil verdiğini ortaya koydu. Dilin sadeleştirilmesinden yeni tarih algısının tesirlerine, Türkçe ibadet projesinin girift yollarından batılı sanat anlayışını egemen kılınmasına kadar, Türkiye’de birkaç yüz yılda yapılacaklar çeyrek asra bile denk gelmeyen bir zaman dilimine sığdırıldı. Az zamanda yapılan bu büyük çaplı işlerin, hiçbir toplumsal bedel ödetmediğini iddia etmek imkânsızdır. Bu çalışma, Türkiye’de 1923-1945 yılları arasında yaşanan toplumsal olayları bilimsel veriler ışığında göz önüne serme hedefiyle kaleme alındı. Temel mesele olarak, Kemalizm’in sosyal kabulünün siyasi kabulü kadar kolay olmadığı işlendi. Fakat Avrupa’daki türdeşleri ile mukayese edildiğinde, bazı konularda Türk milletinin batılı toplumlardan daha fazla yeniliklere açık bir kimyaya sahip olduğu savı dillendirildi.
Keywords
Kemalizm,Türkçe,Sanat,İslam,Eğitim
How to Cite
Özteke, F. (2024). Tek parti zamanında (1923-1945) yaşanmış sosyolojik evrimin tahlili. Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 19(37-38), 69–97. https://doi.org/10.70736/timad.2188
📄Akkaya, A. (2025). Gazi Eğitim Enstitüsü Resim-İş Bölümü’nün Kuruluşuna etki eden fikirler-kararlar düzenlemeler, Ankara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 7(1). 69-81. [Crossref]
📄Akşin, S. (2017). Jön Türkler ve İttihat ve Terakki. İmge Kitabevi Yayınları, İstanbul.
📄Aktaş, C. (2018). Kılık Kıyafet ve İktidar. İz Yayıncılık, İstanbul.
📄Akyürekli, M. (2013). Şark İstiklal Mahkemesi 1925-1927. Kitap Yayınevi, İstanbul.
📄Albayrak, H. (1995). Elmalı Muhammed Hamdi Yazır’ın Tefsir Anlayışı, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 34 (1), ss. 156.
📄Albayrak, M. (1994). Millet mekteplerinin yapısı ve çalışmaları, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 10 (29), ss. 471-482.
📄Arsan, N., Borak, S., & Kocatürk, U. (1997). Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri 1. ATAM Yayınları, Ankara.
📄Aşkın, U. (2017). Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü: Tam Bağımsızlık Yolunda Bir Anıt Kurum, Türk Dünyası Araştırmaları, 117 (231), s. 85-114.
📄Atatürk Araştırma Merkezi, (2024). Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. C. 2, Ankara.
📄Atatürk, M.K. (2020). Geometri, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul.
📄ATAM. (2024). Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri (1922-1924). (Edt., Yüksel Özgen) Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 573.
📄Atay, F.R. (20 Temmuz 1939). Maarif Şurası, Ulus, s. 1, 6.
📄Aybars, E. (2018). İstiklal Mahkemeleri. Doğan Kitap, İzmir.
📄Aydoğan, M. (1998). İsmail Hakkı Tonguç Kitaplaşmamış Yazıları, C. 1. Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı Yayınları, Ankara.
📄Ayni, M.A. (2007). Dar’ül-fünûn Tarihi. Kitabevi Yayınları, İstanbul.
📄Başbuğ F., & Başbuğ Z. (2023). Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türk Sanat Politikası, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(49-1), ss. 63-77. [Crossref]
📄Baybars, E. (1991). Atatürk ve Türk Devrimi, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(1), ss. 1-16.
📄Baydar, O., & Özkan, D. (1999). 75 Yılda Değişen Yaşam Değişen İnsan/Cumhuriyet Modaları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
📄Baykara, T. (2024). Osmanlılarda Medeniyet Kavramı. Post Kitabevi, İstanbul.
📄Berkes, N. (2023). Türkiye’de Çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
📄Berktay, H. (1991). Dört Tarihçinin Sosyal Portresi, Tarih ve Toplum, 54-55, s. 19-45.
📄Boyacıoğlu, R. (1996). Tarihi Açıdan Şeyhülislamlık, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1, s. 161-171.
📄Boyacıoğlu, R. (2001). Harf Devrimi ve Sağladığı Kolaylıklar, ATAM Dergisi, 17(40), ss. 429-450.
📄C.H.P. (1942). Halkevleri ve Halkodaları 1932-1942.Alâeddin Kiral Basımevi, İstanbul.
📄C.H.P. (1935). Dördüncü Büyük Kurultayı Tutulgası 9-16 Mayıs 1935. Ulus Basımevi, Ankara.
📄Caporal, B. (1982). Kemalizm’de ve Kemalizm Sonrasında Türk Kadını C 1. İş Bankası Yayınları, İstanbul.
📄Cündioğlu, D. (1999). Bir Siyasi Proje Olarak Türkçe İbadet-I. Kitabevi Yayınları, İstanbul.
📄Çetin-Can, F.G. (2024). Sosyal Norm-Hukuki Norm Çatışması: Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3, ss. 825-839.
📄Çoker, F. (1983). Türk Tarih Kurumu: Kuruluş Amacı ve Çalışmaları. TTK Basımevi, Ankara.
📄Çuhadar, H. (2015). Atatürk’ün Müzik Devrimi, Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(2), ss. 19-30.
📄Davison, R.H. (1988). Turkey A Short History. The Eothen Press, London.
📄Demir, M.S. (2024). Eşgüdümlü İki Alan Eğitim Öğretim ve Modernleşme. Çizgi Kitabevi, Konya.
📄Egeli, M.H. (1954). Atatürk’ün Bilinmeyen Hatıraları. Ahmet Halit Kitabevi, İstanbul.
📄Elmas, A. (2020). Köyü Canlandırma Hareketi Olarak Köy Enstitüleri. İksad Yayınevi, Ankara.
📄Emniyet Genel Müdürlüğü, (1998). Çarşaf-Peçe-Peştamalla Örtünme Sorunları, Polis Dergisi, 16, ss. 89-92.
📄Ergin, O.N. (1977). Türk Maarif Tarihi. Eser Neşriyat, İstanbul, C. 3.
📄Galanti A. (1341). Türkçede Arabî ve Latin Harfleri ve İmla Meseleleri. Kâğıtçılık ve Matbaacılık Anonim Şirketi, İstanbul.
📄Gençosman, K.Z. (1981). Altın Yıllar. Hür Yayınları, İstanbul.
📄Gentizon, P. (2001). Mustafa Kemal ve Uyanan Doğu. Çev. Fethi Ülkü, Bilgi Yayınevi, İstanbul.
📄Gezer, H. (1984). Cumhuriyet Dönemi Türk Heykeli. İş Bankası Yayınları, Ankara.
📄Göktürk, E.D. (2011). 1919-1923 Dönemi Türk Milliyetçilikleri, Modern Türkiye’de, Siyasi Düşünce, (Ed. T. Bora), İletişim Yayınları, İstanbul, C. 4.
📄Gökyay, O. Ş. (1941) Devlet Konservatuvarı Tarihçesi, Maarif Basımevi, Ankara.
📄Gölpınarlı, A. (2009). Mevlana’dan Sonra Mevlevilik. İnkılâp Kitabevi, İstanbul.
📄Gözaydın, İ. (2020). Diyanet Türkiye Cumhuriyeti’nde Dinin Tanzimi, İletişim Yayınları, İstanbul.
📄İğdemir, U. (1973). Cumhuriyet’in 50. yılında Türk Tarih Kurumu. TTK Basımevi, Ankara.
📄İmece, M.S. (1975). Atatürk’ün Şapka Devriminde Kastamonu ve İnebolu Gezileri. Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara.
📄İnan, A. (1939). Atatürk ve Tarih Tezi, Belleten, 3(10), ss. 243-246.
📄İnan, A. (1957). Türk Dil Kurumunun Kuruluşu Üzerine, Türk Dili, 4(69), ss. 477-478.
📄İnan, A. (1966). Türkiye’de İlk Kız Öğretmen Okulu Darülmuallimat 1870, Türk Kadını, 1(2), ss. 6.
📄İnan, A. (1974). M. Kemal Atatürk Ankara Hukuk Mektebi’nin Öğretim Kurulu Fahri Başkanı, Belleten, 38(149), ss. 117-122.
📄İnan, A. (1982). Atatürk ve Türk Kadın Haklarının Kazanılması Tarih Boyunca Türk Kadınının Hak ve Görevleri. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara.
📄Karpat, K. (2017). Osmanlıda Milliyetçiliğin Toplumsal Temelleri. Timaş Yayınları, İstanbul.
📄Keskin, M. (2017). Doğu medreseleri ekseninde eğitim öğretim faaliyetleri: Gaziantep Örneği, Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(61), ss. 61-82.
📄Kılıçzade Hakkı, (1329). Pek Uyanık Bir Uyku, İçtihad, 4(57), s. 1262.
📄Kirby, F. (1962). Türkiye’de Köy Enstitüleri. İmece Yayınları, Ankara.
📄Koçu, R.E. (1969). Türk Giyim Kuşam Süslenme Sözlüğü. Sümerbank Kültür Yayınları, Ankara.
📄Koloğlu, O. (1978). İslamda Başlık. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
📄Koryürek, E. C. (1998). Harf İnkılabı 70. Yıl 1928-1998. Arçelik Yayınları, İstanbul.
📄Kurnaz, Ş. (1991). Cumhuriyet Öncesi Türk Kadını (1839-1923). Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı Yayınları, Ankara.
📄Maarif Vekâleti, (1932). Birinci Türk Tarih Kongresi, 2-11 Temmuz 1932. Ankara.
📄Mahmut Şevket Paşa, (2021). Osmanlı Teşkilat ve Kıyafet-i Askeriyesi. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
📄Mardin, Ş. (2011). Türkiye, İslam ve Sekülarizm. İletişim Yayınları, İstanbul.
📄MEB. (1991). Birinci Maarif Şurası 17-29 Temmuz 1939. İstanbul.
📄Ortaylı, İ. (1999). Osmanlı Kimliği, Cogito Dergisi, S.19, ss. 80-86.
📄Özdemir, N. (2023). Atatürk Dönemi Türk Dil Kurultayları ve Güneş Dil Teorisi, Atatürk Dergisi, 12(1), ss.19-24. [Crossref]
📄Özgü, M. (1963). Atatürk’ün Edebiyat ve Sanat Anlayışı, Belleten, 27(108), ss. 21-56.
📄Özkan, M. (1997). Kuruluşunun 70. Yılında Türkiyat Enstitüsü, Türkiyat Mecmuası, 20, ss. 1-11.
📄Özkan, S. (2019). Türk Eğitim Tarihi. Nobel Yayınevi, Ankara.
📄Özteke, F. (2017). Türk devriminin tasavvuf kurumlarıyla kesişen yolları, Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 12(23), 213-230.
📄Özteke, F. (2020). Osmanlıdan Cumhuriyet’e etnosentrik bir din adamı: Mehmet Şerafettin Yaltkaya. Çizgi Kitabevi, Konya.
📄Öztürk, N. (1995). Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi. Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara.
📄Sakaoğlu, S. (2001). Türk Ad Bilimi 1. Türk Dil Kurumu Yayınları.
📄Sarıhan, Z. (2019). 1921 Maarif Kongresi. Tarihçi Kitabevi, İstanbul.
📄Sevük, İ.H. (1939). İnkılâplar ve O, Cumhuriyet, 504, ss. 3.
📄Sungu, İ. (1938). Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Belleten, 2(7-8), ss. 397-428.
📄Şahin, G. (2012). Van Halkevi ve Faaliyetleri, Tarih Araştırmaları, 31(52), ss. 93- 134.
📄Şimşek, H.İ. (2006). Türk modernleşmesi sürecinde tasavvuf alanında ortaya çıkan bazı yöntem tartışmaları, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(9), ss. 7-40.
📄Tan, N. (2001). Kuruluşunun 70. Yıl Dönümünde Türk Dil Kurumu. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
📄Taner, H. (1980). Atatürk ve Sanat Kültürü, Milliyet Sanat Dergisi, 133, ss.19-27.
📄Tarakcıoğlu, M.S., & Sağdıç, Z. (2024). Yükseköğretimde yalnız bir model: Güzel Sanatlar Akademisi, The Journal of Academic Social Science Studies, 17(99), ss. 515- 534. [Crossref]
📄Toker, M. (2018). Şeyh Said ve İsyanı. Thales Yayınları, Aydın.
📄Toprak, Z. (1987). Türk Bilgi Derneği (1914) ve “Bilgi Mecmuası”, Osmanlı İlmi ve Mesleki Cemiyetleri. İstanbul Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul.
📄Toprak, Z. (2014). Dürülfünun’a kız öğrencilerin kabulü (1919) ve gelenekçilerle yenilikçiler, Toplumsal Tarih, 249, ss. 22-33.
📄Toprak, Z. (2019). Türkiye’de Yeni Hayat İnkılap ve Travma 1908-1928. Doğan Kitap, İstanbul.
📄Türk Tarih Kurumu, (1930). Türk Tarihinin Ana Hatları. Devlet Matbaası, İstanbul.
📄Uludağ, O.Ş. (1948). Türk Kadınlarının Hekimliği, III. Türk Tarih Kongresi Kongreye Sunulan Tebliğler. TTK Yayınları, Ankara, ss. 441-459.
📄Uluskan, S.B. (2010). Atatürk’ün Sosyal ve Kültürel Politikaları. ATAM Yayınları, Ankara.
📄Uyar, H. (1996). Çarşaf, Peçe ve Kafes üzerine bazı notlar, Toplumsal Tarih, 33, ss. 6-11.
📄Üstel, F. (2010). İmparatorluktan Ulus-Devlete Türk Milliyetçiliği: Türk Ocakları 1912- 1931. İletişim Yayınları, İstanbul.
📄Widmann, H. (1999). Atatürk ve Üniversite Reformu. (Çev. Aykut Kazancıgil ve Serpil Bozkurt). Kabalcı Yayınları, İstanbul.
📄Zürcher, E. (2020). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. Çev. Yasemin Gönen. İletişim Yayınları, İstanbul.
