1
Coğrafya Bölümü, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Tekirdağ, 59030, Türkiye
2
Coğrafya Ana Bilim Dalı, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Tekirdağ, 59030, Türkiye
3
Coğrafya Ana Bilim Dalı, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Tekirdağ, 59030, Türkiye
Abstract
Harita bilgisi, mekânsal bilginin düzenlenmesi, aktarılması ve yorumlanmasında merkezi bir işlev gördüğü için, bilim tarihi bakımından özel bir öneme sahiptir. El-Me’mūn dünya haritasının kopyası olduğu düşünülen bir varyantının 1986 yılında bulunması, harita bilgisi alanında yeni bir ufuk açmıştır. Dönemin Coğrafyacıları tarafından çizilmiş olan bu harita, o zamanın meskûn dünyasının mekânsal özelliklerini oldukça gelişmiş bir şekilde tasvir etmesinin yanında projeksiyon, ölçek ve koordinat sistemi bakımından yapım zamanına göre birçok yenilikler ihtiva etmektedir. Bu çalışmada El-Me’mūn dünya haritasının harita bilgisi bakımından değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada eski haritaları inceleme yöntemi kullanılmıştır. Buna göre haritanın genel özellikleri konu hakkında yayınlanmış çalışmalardan, haritanın içerik incelemesi ise İstanbul’daki Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde yer alan kopya üzerinden yapılmıştır. El-Me’mūn dünya haritası genel ve içerik özellikleri bakımından hangi niteliklere sahiptir? Bu haritanın modern haritacılık bilgisi ile benzer ve farklı olan yönleri nelerdir? Çalışma kapsamında El-Me’mūn dünya haritasındaki yeryüzü tasviri ile mevcut dünya görüntüsü Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) teknikleri kullanılarak kıyaslanmıştır. Böylece El-Me’mūn dünya haritasının güncel coğrafi veri setleriyle olan geometrik uyumu niceliksel olarak ortaya koyulmuştur. Çalışma sonucunda ilgili haritanın küçük ölçekli harita standartlarında, eğik konumlu alan koruyan azimutal (düzlem) projeksiyon esaslarına dayanan bir matematiksel altyapıya sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu haritanın oluşturulması sırasında, yeryüzü hem enlem ve boylam ölçümlerine dayalı matematiksel veya geometrik bir hesaplama yapılarak hem de belirli bir projeksiyon yüzeyi belirlenerek düzleme aktarılmıştır. Genel ve içerik inceleme sonuçları El-Me’mūn dünya haritasının hem bilimsel hem de estetik açıdan dönemi için son derece gelişmiş bir eser olduğunu göstermektedir.
Özşahin, E., Kayalı, Şeyma, & Tuncel, E. (2026). Halife El-Meʾmūn Dünya Haritasının Coğrafi harita bilgisi açısından değerlendirilmesi. Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 21, 1–11. https://doi.org/10.70736/timad.2261
📄Al Hosani, N., & El Shair, I. (2021). Stages of map-making in Arab-Islamic heritage: Historical approach. Journal of the Faculty of Arts and Humanities, Suez Canal University, 4(39), 11–50. [Crossref]
📄Amawi, M., Ehrig-Eggert, C., & Neubauer, E. (Eds.). (1926). Al Hwarizmi: The geographical tables extracted from Kitab Surat al-Ard and Suhrab, Aja’ib al-Aqalim as-Sab’a (H. von Mzik, Ed.). Leipzig.
📄Cürebal, İ., & Özşahin, E. (2022). Harita bilgisi (bilgisayar uygulamalı tasarım ve analiz). Ekin Basın Yayın Dağıtım.
📄Dilke, O. A. W. (1992). Cartography in the ancient world: An introduction. In J. B. Harley & D. Woodward (Eds.), The history of cartography: Vol. 1. Cartography in prehistoric, ancient, and medieval Europe and the Mediterranean (pp. 177–200). University of Chicago Press.
📄Dokgöz, H. (2019, April). Fuat Sezgin ve Müslüman coğrafyacıların ilk dünya haritası. In F. B. Köse (Ed.), I. Ulusal Genç Akademisyenler Sempozyumu Prof. Dr. Fuat Sezgin ve İslâmî İlimler (pp. 150–158). KSÜ SAMER Yayınları.
📄El-Ömerî, İ. F. (1988). Mesâlikü’l-ebṣâr fî memâliki’l-emsâr (F. Sezgin, Ed.). Institute for the History of Arabic-Islamic Science.
📄Franco-Sanchez, F. (2017). Southeast Asia in classical Islamic cartography. In I. Donoso (Ed.), More Islamic than we admit: Insights into Philippine cultural history. Vibal Foundation.
📄Graßhoff, G., Mittenhuber, F., & Rinner, E. (2017). Of paths and places: The origin of Ptolemy’s Geography. Archive for History of Exact Sciences, 71, 483–508. [Crossref]
📄Jenny, B., & Hurni, L. (2011). Studying cartographic heritage: Analysis and visualization of geometric distortions. Computers & Graphics, 35(2), 402–411. [Crossref]
📄Kalaycı, H. (2020). Fuat Sezgin’e göre Antik Yunan ile modern coğrafyacılık arasında bir kayıp halka olarak Yâkût el-Hamavî. In F. Başar et al. (Eds.), The 1st International Prof. Dr. Fuat Sezgin Symposium on History of Science in Islam Proceedings Book (pp. 93–96). İstanbul Üniversitesi Yayınevi. [Crossref]
📄Karakaş-Özür, N. (2023). Eski haritaları incelemede bir yöntem önerisi. In M. C. Kaya et al. (Eds.), The 2nd International Prof. Dr. Fuat Sezgin Symposium on History of Science in Islam Proceedings Book (pp. 339–350). [Crossref]
📄Kinda, A. (2018). Nature of old maps as primary source materials for historical geography. Earth Sciences, 7(6), 260–267. [Crossref]
📄Malaperdas, G., Grethe, R., & Zacharias, N. (2023). Depicting the past: The value of old maps and topographic diagrams in cultural heritage through GIS. Journal of Archaeological Science: Reports, 52, 104276. [Crossref]
📄Özşahin, E., Tuncel, E., & Kayalı, Ş. (2025). Halife El-Me’mûn dünya haritasının fiziki coğrafya özellikleri açısından değerlendirilmesi. Journal of Anatolian Geography, 2(2), 124–131. [Crossref]
📄Quintern, D. (2019). Fuat Sezgin and the re-writing of the history of geography. Erdem, 77, 1–22. [Crossref]
📄Sezgin, F. (1987). The contribution of the Arabic-Islamic geographers to the formation of the world map. Institute for the History of Arabic-Islamic Science.
📄Sezgin, F. (1992a). Islamic geography (Vol. 2). Institute for the History of Arabic-Islamic Science.
📄Sezgin, F. (1992b). Mathematical geography and cartography (Vol. 2). Institute for the History of Arabic-Islamic Science.
📄Sezgin, F. (2000). Mathematical geography and cartography in Islam and their continuation in the Occident (Vol. 1). Institute for the History of Arabic-Islamic Science.
📄Sezgin, F. (2004). İslam kültür dünyasının bilimler tarihindeki yeri. TÜBA Forumu, 29.
📄Sezgin, F. (2009). İslam uygarlığında astronomi, coğrafya ve denizcilik. Boyut Yayıncılık.
📄Sezgin, F. (2015). İslam’da bilim ve teknik: Cilt III (3. baskı). Türkiye Bilimler Akademisi.
📄Sezgin, F. (2016). Prof. Dr. Fuat Sezgin – Öğrencilerle söyleşi. In Amerika’nın keşfinde Müslümanlar: Söyleşi ve konferanslar kitabı (pp. 26–27).
📄Shcheglov, D. A. (2016). The error in longitude in Ptolemy’s Geography revisited. The Cartographic Journal, 53(1), 3–14. [Crossref]
📄Snyder, J. P. (1987). Map projections: A working manual (USGS Professional Paper 1395). U.S. Government Printing Office. [Crossref]
📄Şengör, A. M. C. (2006). Ex Oriente Lux Mundi (Review). Annals of Science, 63(4), 483–492. [Crossref]
📄Tibbetts, G. R. (1992a). Later cartographic developments. In J. B. Harley & D. Woodward (Eds.), The history of cartography: Vol. 2 (pp. 90–107). University of Chicago Press.
📄Tibbetts, G. R. (1992b). The beginnings of a cartographic tradition. In J. B. Harley & D. Woodward (Eds.), The history of cartography: Vol. 2 (pp. 137–155). University of Chicago Press.
,
Şeyma Kayalı
2
